Duygu Erdoğan - İran, küresel fıstık üretiminin beşte birini elinde bulundurarak önemli bir oyuncu konumunda. Ancak şu anki savaş durumu, Antep fıstığı fiyatlarında ciddi bir artışa yol açtı. Mevcut verilere göre, bu fiyatlar 8 yılın en yüksek seviyesi olan 4.60 doların üzerine çıktı. Fıstıktaki fiyat artışının yanı sıra, bu durum çikolata ve şekerleme gibi dolaylı ürünlerde de fiyatların yükselmesine sebep olabilir. Fıstık fiyatındaki artışın önümüzdeki dönemde yüzde 30, diğer ilgili ürünlerde ise yüzde 10 seviyelerine ulaşması bekleniyor.
Ancak bu artışın temel sebeplerinden biri savaş değil, ürün miktarındaki azalma ve iklim krizi. İran'daki 2025 sezonunda fıstık üretiminin beklenenden düşük olacağı öngörülüyor. Temmuz ayında yapılan hasat sonrası yaşanan olumsuz koşullar, fiyat artışlarını daha da tetikledi.
Geçmişte Benzer Olaylar Yaşandı
ABD/İsrail-İran çatışması 28 Şubat’tan bu yana sürerken, son alanda ateşkes görüşmeleri piyasalara umut verdi. Hürmüz Boğazı'nın kapanması nedeniyle enerji fiyatları yükselirken, bu da birçok sektörde fiyat artışını beraberinde getirdi. İran, dünyanın ikinci en büyük fıstık üreticisi. ABD ise bu alanda liderliği elinde bulunduruyor. Türkiye ise yıllık üretimiyle üçüncü sırada yer alıyor.
Fıstık ağaçları, bir yıl yüksek bir rekolte oluştururken diğer yıl verim düşüklüğüne neden oluyor. Türkiye’de de 2025 sezonunda kaydedilen zararlar, iklim değişikliği nedeniyle oldukça belirgin hale gelmiş durumda.
Manipülasyona Dikkat
Son yıllarda tarım ürünleri birçok kişi tarafından yatırım aracı olarak kullanılmaya başlandı. Bu durum fiyat artışlarının manipülatif nedenlere dayanabileceği uyarılarını beraberinde getiriyor. Özellikle büyük şirketler ve bireyler, savaş ortamını kullanarak piyasayı kendi lehlerine değiştirebiliyor. Antep fıstığı gibi ürünlerde tüketicilerin yüksek fiyatlardan kaçınması ve tedirgin olmamaları öneriliyor.
Fiyat Artışının Sebepleri
İstanbul Ticaret Odası Üyesi Uğur Karadoğan, savaş öncesinde İran'daki verimdeki düşüklüğün zaten ortada olduğunu, bu nedenle fiyatların savaşla birlikte daha fazla etkilendiğini vurguladı. Karadoğan, iklim değişikliğinin üretimi olumsuz etkilediğini ve mevcut hasadın azaldığını belirtti. Bu durumun yanı sıra İran’ın ihracatında da engeller olduğunu ve ABD-AB yaptırımlarının etkisi nedeniyle İran’ın piyasaya yeterince ürün süremediğini ifade etti.
Piyasalarda Durumun Değerlendirilmesi
Seyidoğlu Gıda Genel Müdürü Mehmet Göksu, fıstık fiyatlarındaki artışı savaş durumundan çok sezon sonu etkilemiş olabileceğini belirtti. Hasat süreçlerinin tamamlanmasının ardından yeni sezonun fiyatlarda düşüş yaratacağını öngördüğünü kaydetti. İç piyasada özellikle yerli ürünlerin kullanıldığına dikkat çeken Göksu, dış piyasadaki fiyat dalgalanmalarının iç piyasayı derinden etkilemeyeceğini vurguladı.
İran’daki Tarımsal Kayıplar
Bloomberg’in analizine göre, İran’daki fıstık ticareti uzun bir süredir jeopolitik gerilimler ve yaptırımlar nedeniyle zorluklarla karşı karşıya. 2025 yılı mahsulü için beklenen üretim, iklim değişikliği nedeniyle oldukça düşük kalabilir. Bunun yanı sıra çölleşme ve sulama kaynaklarındaki azalma, İran'daki fıstık üretimini tehdit ediyor. Bu sorunları aşmak için tarımsal üretimde yenilikçi sistemlerin uygulanması düşünülüyor.
