Erzurum'da gerçekleştirilen araştırmalar sonucunda, Osmanlı arşivlerinde bulunan belge, İran'dan gelen bir diplomatik talep çerçevesinde yerel eğitim ihtiyaçlarını gündeme getiriyor. Araştırmacı Taner Özdemir, belgeyi değerlendirirken, durumu yalnızca yerel bir istek değil, İran sefiri aracılığıyla Osmanlı yönetimine ulaşan resmi bir talep olarak nitelendiriyor. Özdemir, "İranlı ailelerin çocuklarının eğitim ihtiyaçlarının karşılanması için bu talep, diplomatik kanallar vasıtasıyla Osmanlı makamlarına iletildi," dedi.
Talebin ardından, Osmanlı bürokrasisi konu üzerinde çalışmaya başladı. Erzurum Vilayeti, durumu değerlendirerek, eğitim faaliyetlerinin yürütülebilmesi için gerekli onayların alınmasını sağladı. Hazırlanan belgede, mektep olarak kullanılacak olan hanenin fiziksel durumu, eğitim amaçlı kullanıma uygunluğu detaylı bir şekilde ele alındı. Hazırlanan dosya Maarif Nezareti'ne iletildi. İncelemeler sonucunda, Mirza Ali Ekber'e ait hanenin eğitim kurumu olarak kullanılabileceği ancak belirlenen usul ve nizamlara uyulması şartıyla ruhsat verileceği bildirildi.
Özdemir, belgenin özellikle mektebin İranlı çocuklara hizmet verecek bir eğitim kurumu olarak tasarlandığını vurgulayarak, "Bu durum Osmanlı Devleti'nin yabancı devletlerin taleplerine nasıl yanıt verdiğini ve bu süreçte nasıl resmi izin, denetim ve eğitim mevzuatına dayandığını gösteriyor. Okulun yönetimi ve genel işleyişi, Maarif Nezareti'nin denetimi altında gerçekleştirilecek," dedi.
Diplomatik ricayla başlayan bu süreç, Erzurum'daki özel bir hanenin eğitim kurumuna dönüştürülmesi için atılan adımlar olarak dikkat çekiyor. Özdemir, "Mektebin, eski kar-perdaz Mirza Ali Ekber'e ait bir hanede açılması planı, Erzurum'daki mülkiyet, ticaret, diplomasi ve eğitim alanlarının iç içe geçtiğini gösteriyor. Yabancı topluluklar ile Osmanlı yönetimi arasındaki ilişkilerin sadece siyasî değil, sosyal ve kültürel boyutları da var," diye ekledi.
Araştırmacılar, bu belgenin Erzurum'un İran ile olan ticari ve diplomatik ilişkilerinin eğitim alanına yansıdığını vurgularken, İran sefiri tarafından iletilen talebin dikkate alınmasının şehrin sadece bir ticaret merkezi değil, aynı zamanda uluslararası ilişkilerin yerel hayata yansıdığı bir alan olduğunun altını çiziyor. İranlı ailelerin çocukları için okul açma çabası, Erzurum'un kozmopolit yapısının eğitim alanına yansıması olarak değerlendiriliyor.
Taner Özdemir, belgeyi değerlendirirken, Osmanlı-İran ilişkilerinin yerel düzeydeki etkilerini de ön plana çıkardı. Özdemir, "Bu belge, İran sefiri tarafından iletilen bir ricayla başlayan sürecin, Erzurum'da bir eğitim kurumu açılması yönündeki teşebbüse dönüşmesini göstermesi bakımından son derece değerlidir. Osmanlı Devleti, bu talepleri dikkate alırken kendi hukukî ve idarî çerçevesinde ele almıştır. İranlı çocuklar için açılması planlanan mektebin, eski kar-perdaz Mirza Ali Ekber'e ait bir hanede faaliyet göstermesi, Erzurum'un sosyal, ekonomik ve kültürel katmanlarının iç içe geçtiğini ortaya koyuyor. Bu tür belgeler, Erzurum tarihinin yalnızca yerel değil, uluslararası bağlantılarının da göz önünde bulundurulması gerektiğini gösteriyor," ifadelerini kullandı.
Osmanlı arşivlerinde keşfedilen bu belge, Erzurum'un geçmişte çok kültürlü bir eğitim yaşamının şekillenmesine zemin hazırlayan girişimlere ev sahipliği yaptığını ve devletin yabancı toplulukların taleplerini nasıl denetim ve düzenlemelerle değerlendirdiğini açıkça ortaya koymaktadır.
